बर्दिया, २०८३ आश्विन ३० गते ।
किसानको पसिनाले माटो उर्वर बन्छ, खेतमा अन्न फल्छ र त्यही अन्नले परिवारदेखि समाजसम्मको जीवन धान्छ। तर अन्न उत्पादन गर्ने किसानले नै समयमै खेत जोत्न नपाउने, कृषि यन्त्रका लागि अरूको भर पर्नुपर्ने, उत्पादन लागत बढ्ने र उत्पादन भइसकेपछि उचित मूल्य पाउन नसक्ने समस्या भोग्नुपरेको छ। किसानको यही पीडा बुझेर त्यसको समाधान खोज्नु केवल विकासको काम होइन, किसानको श्रम, आत्मसम्मान र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।
यही सन्दर्भमा बारबर्दिया नगरपालिकाले २०८३ साल असोज २९ गते सञ्चालन गरेको ३० प्रतिशत अनुदानमा कृषि यन्त्र तथा उपकरण वितरण कार्यक्रम महत्त्वपूर्ण पहलका रूपमा देखिएको छ। कार्यक्रममार्फत १२७ जना किसानलाई ९ एचपीका मिनी टिलर वितरण गरिएको छ। नगरपालिकाले यसअघि पनि कृषि यन्त्र वितरण गर्दै आएको छ। यी प्रयासले किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिसँग जोड्ने र खेतीपातीको लागत घटाउने दिशामा काम गर्ने सम्भावना बोकेका छन्।
यस पहलसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पक्ष नगरप्रमुख छविलाल थारूको सोच र अग्रसरता हो। किसानले खेत जोत्न तथा कृषि कार्य गर्न ट्र्याक्टरमा निर्भर रहनुपर्ने, चर्को शुल्क तिर्नुपरेको गुनासो गर्ने र आर्थिक अभावमा उधारोमा सेवा लिनुपर्ने अवस्थाले उनीहरूको खेतीपातीमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ। कतिपय अवस्थामा उधारोमा खेत जोताएपछि धानको दाइँदेखि गहुँबाली लगाउने र भित्र्याउने कामसम्म एउटै सेवा प्रदायकमा निर्भर रहनुपर्ने बाध्यता पनि आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा किसानलाई आफ्नै कृषि यन्त्र उपलब्ध गराउनु समस्याको व्यावहारिक समाधानतर्फको कदम हो।
किसानको गुनासो र किसानले भोगेको यही समस्यालाई सम्बोधन गर्न नगरप्रमुखले ट्र्याक्टर सञ्चालकलाई खेत जोत्ने तथा दाइँ गर्ने शुल्क घटाउन आग्रह गर्दै सूचना जारी गरेका थिए। तर अपेक्षित रूपमा शुल्क नघटेको अवस्थामा किसानलाई विकल्प उपलब्ध गराउने आवश्यकता अझ स्पष्ट हुन्छ। कृषि सेवा प्रदान गर्ने व्यवसायीले आफ्नो लगानी र श्रमको उचित मूल्य पाउनुपर्छ; त्यसैगरी किसानले पनि न्यायोचित शुल्कमा समयमै सेवा पाउनुपर्छ। किसानलाई विकल्पविहीन हुन नदिने र कृषि सेवामा पहुँच बढाउने सोच नै दीर्घकालीन समाधानको बाटो हो।
मिनी टिलर वितरणले किसानलाई आफ्नै खेतबारीको काम आफैँ व्यवस्थापन गर्न सक्ने अवसर दिन सक्छ। आवश्यकताअनुसार समयमै खेत तयार गर्न, उत्पादन लागत घटाउन र सम्भव भए छिमेकी किसानलाई समेत सेवा दिएर आम्दानीको अर्को बाटो खोल्न यसले सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसको महत्त्व उपकरणको मूल्यमा मात्र सीमित छैन; किसानले आफ्नो खेतीको समय र खर्चबारे आफैँ निर्णय गर्न सक्ने क्षमता बढाउनुमा छ। किसानलाई परनिर्भरताबाट आत्मनिर्भरतातर्फ लैजाने सोच नै यस्ता कार्यक्रमको वास्तविक आधार बन्नुपर्छ।
नगरप्रमुख छविलाल थारूको कृषि विकाससम्बन्धी सोच कृषि यन्त्र वितरणमा मात्र सीमित छैन। कृषि क्षेत्रका विभिन्न यन्त्र तथा उपकरण किसानलाई सहुलियत दरमा भाडामा उपलब्ध गराउन कृषि हायरिङ सेन्टर स्थापना गरी सञ्चालन गर्ने उनको परिकल्पना पनि महत्त्वपूर्ण छ। सबै किसानले महँगा कृषि उपकरण आफैँ खरिद गर्न सक्दैनन्। यस्तो केन्द्र सञ्चालनमा आएमा किसानले आवश्यकताअनुसार उपकरण भाडामा लिएर प्रयोग गर्न सक्नेछन्। यसबाट साना तथा मध्यम किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिको पहुँचमा ल्याउन र कृषि सेवाको लागत घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
कृषि हायरिङ सेन्टरको अवधारणाले कृषि यन्त्र वितरणबाट प्राप्त हुने तत्कालीन राहतलाई दीर्घकालीन सेवामा रूपान्तरण गर्ने सम्भावना बोकेको छ। मिनी टिलर पाएका किसानले आफ्नै उपकरण प्रयोग गर्न सक्छन् भने अन्य उपकरण आवश्यक पर्ने किसानले हायरिङ सेन्टरबाट सेवा लिन सक्नेछन्। यो सोचलाई व्यवहारमा उतार्न सकेमा बारबर्दियाको कृषि क्षेत्रलाई थप व्यवस्थित, प्रविधिमैत्री र उत्पादनमुखी बनाउने आधार तयार हुन सक्छ।
यससँगै किसानको अर्को ठुलो समस्या उत्पादनपछि उचित मूल्य नपाउनु र भण्डारणको सुविधा उपलब्ध नहुनु हो। किसानले मेहनत गरेर उत्पादन गरेको कृषि उपज उचित समयमा बिक्री गर्न नसक्दा वा भण्डारणको व्यवस्था नहुँदा कम मूल्यमा बेच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। विशेषगरी उत्पादन एकैपटक बजारमा पुग्दा मूल्यमा दबाब पर्ने र किसानले आफ्नो मेहनतअनुसार प्रतिफल नपाउने जोखिम रहन्छ। त्यसैले कृषि विकासलाई खेत जोत्न प्रयोग हुने उपकरणमा मात्र सीमित नराखी उत्पादनको संरक्षण, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्नु आवश्यक छ।
यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण पहल किसानका लागि शीतभण्डार (कोल्ड स्टोर) निर्माण हो। नगरप्रमुख छविलाल थारूको अवधारणाअनुसार अघि बढाइएको शीतभण्डारको निर्माण कार्य सम्पन्न भएको र यसै वर्षदेखि सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्य रहेको छ। यो योजना सञ्चालनमा आएपछि भण्डारण गर्न मिल्ने कृषि उपज सुरक्षित राख्न, तत्कालै बिक्री गर्नुपर्ने बाध्यता घटाउन र उपयुक्त बजार मूल्यको प्रतीक्षा गर्न किसानलाई सहयोग पुग्न सक्छ। तर यसको वास्तविक लाभ शीतभण्डार सञ्चालनमा आएपछि, किसानले सहज र उचित शुल्कमा सेवा पाएपछि तथा भण्डारण सुविधाको प्रभावकारी व्यवस्थापन भएपछि देखिनेछ।
कृषि यन्त्र वितरण, कृषि हायरिङ सेन्टरको परिकल्पना र शीतभण्डार निर्माणलाई अलग-अलग कार्यक्रमका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। यी तीनै प्रयासलाई एउटै कृषि विकासको शृङ्खलाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। खेत तयार गर्न यन्त्र, आवश्यक उपकरणमा पहुँचका लागि हायरिङ सेन्टर र उत्पादनपछिको संरक्षणका लागि शीतभण्डार—यी पक्ष प्रभावकारी रूपमा जोडिन सकेमा किसानलाई खेतीको सुरुदेखि उत्पादन बिक्रीसम्म सहयोग पुग्न सक्छ। यही समग्र सोचले कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, व्यवस्थित र उत्पादनमुखी बनाउने सम्भावना राख्छ।
यी योजनासँग जोडिएको नगरप्रमुख छविलाल थारूको पहल र दूरदृष्टिलाई सम्मानका साथ लिनुपर्छ। किसानले भोगिरहेका समस्या पहिचान गरेर तिनको समाधानका लागि तत्कालीन र दीर्घकालीन उपाय खोज्नु स्थानीय नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। कृषि यन्त्र वितरणले खेतबारीको काममा सहयोग पुर्याउने, हायरिङ सेन्टरले उपकरणमा पहुँच विस्तार गर्ने र शीतभण्डारले उत्पादनको संरक्षण तथा बजार व्यवस्थापनमा मद्दत गर्ने सोचले किसानका विभिन्न आवश्यकता समेट्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यसको सफलता भने योजना कति राम्रो सुनिन्छ भन्नेमा होइन, किसानले त्यसबाट कति प्रत्यक्ष लाभ प्राप्त गर्छन् भन्नेमा निर्भर हुनेछ।
कृषि अनुदान वितरणमा बारबर्दिया नगरपालिकाले निश्चित मापदण्डका आधारमा लाभग्राही छनोट गरी अनुदान उपलब्ध गराएको छ। राजनीतिक निकटता, नातागोता वा व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठेर निर्धारित मापदण्डभित्र पर्ने किसानलाई अवसर उपलब्ध गराउने यस्तो अभ्यासले सार्वजनिक स्रोतको न्यायोचित उपयोग र सुशासनको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। अनुदान कुनै व्यक्ति वा समूहको कृपा नभई किसानको आवश्यकता र योग्यताका आधारमा प्राप्त हुने अवसर हो भन्ने सन्देश यसले दिएको छ। विकासका कार्यक्रम पारदर्शी, निष्पक्ष र मापदण्डमा आधारित हुँदा नागरिकको विश्वास बढ्नुका साथै वास्तविक किसानसम्म सहयोग पुग्ने आधार बलियो हुन्छ।
बारबर्दियाको कृषि क्षेत्रलाई थप सबल बनाउन कृषि यन्त्र वितरण, हायरिङ सेन्टर र शीतभण्डारसँगै गुणस्तरीय बीउ, मल, सिँचाइ, कृषि प्राविधिक सहयोग, मर्मतसम्भार र उत्पादनको उचित बजारमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। शीतभण्डार सञ्चालनमा आएपछि यसको सेवा शुल्क, पहुँच, व्यवस्थापन र किसानले पाउने सुविधालाई पारदर्शी बनाउन आवश्यक हुन्छ। वितरण गरिएका यन्त्र प्रयोगमा छन् कि छैनन्, किसानको लागत कति घट्यो र शीतभण्डारले कृषि उपजको बिक्री तथा आम्दानीमा कस्तो प्रभाव पार्यो भन्ने विषयमा नियमित अनुगमन र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
किसानको समृद्धिलाई अनुदान वितरण वा उत्पादन वृद्धिमा मात्र सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। समयमै खेती गर्न सहज वातावरण निर्माण गर्नु, उत्पादन लागत घटाउनु, कृषि उपज सुरक्षित राख्ने व्यवस्था मिलाउनु र किसानले आफ्नो मेहनतको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने आधार तयार गर्नु नै वास्तविक समृद्धितर्फका महत्त्वपूर्ण कदम हुन्। यही उद्देश्यलाई आत्मसात् गर्दै नगरप्रमुख छविलाल थारूको सोच र पहलमा अघि बढेका कृषि यन्त्र वितरण कार्यक्रम, कृषि हायरिङ सेन्टर सञ्चालनको परिकल्पना र निर्माण सम्पन्न शीतभण्डारलाई किसानको हितमा केन्द्रित दूरदर्शी प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। किसानले भोग्दै आएका व्यावहारिक समस्यालाई सम्बोधन गर्दै कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, व्यवस्थित र आत्मनिर्भर बनाउने उहाँको सोच प्रशंसनीय छ। यी पहलले सार्थक रूप लिँदै किसानको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकेमा बारबर्दियाको कृषि विकासले नयाँ उचाइ हासिल गर्नेछ र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप बलियो बनाउनेछ।
किसानको हातमा कृषि यन्त्र पुग्नु, आवश्यक उपकरण सहुलियतमा पाउने व्यवस्था बन्नु र उत्पादन सुरक्षित राख्न शीतभण्डार सञ्चालनमा आउनु—यी सबैको अन्तिम उद्देश्य किसानलाई आत्मनिर्भर बनाउनु हो। नगरप्रमुखको सोचले व्यवहारमा मूर्त रूप पाओस्, योजनाको लाभ वास्तविक किसानसम्म पुगोस र कृषि कर्म सम्मानजनक तथा लाभदायक पेसाका रूपमा स्थापित होस्। किसानको अनुहारमा देखिने सन्तोष, उत्पादनमा हुने वृद्धि र आम्दानीमा आउने सुधार नै यी पहलको वास्तविक सफलता हुनेछ।
किनकि किसान बलियो भए गाउँ बलियो हुन्छ, गाउँ बलियो भए स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ। किसानको पीडा बुझ्ने नेतृत्व, कृषि विकासका लागि दीर्घकालीन सोच र त्यसलाई परिणाममा बदल्ने प्रतिबद्धताले नै बारबर्दियालाई बर्दियाको कृषि विकासमा अग्रसर स्थानीय तहका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
बारबर्दियाले अघि सारेका यी पहल बर्दियाका अन्य स्थानीय तहका लागि पनि सिकाइको विषय बन्न सक्छन्। कृषि यान्त्रीकरण, सहुलियतमा कृषि उपकरणको उपलब्धता, किसानका लागि हायरिङ सेन्टरको परिकल्पना र उत्पादन सुरक्षित राख्न निर्माण सम्पन्न भएको शीतभण्डारलाई एउटै योजनागत सोचमा जोड्नु सामान्य विषय होइन। यी प्रयासले किसानको आजको समस्या मात्र होइन, भोलिको कृषि क्षेत्र कस्तो बनाउने भन्ने दीर्घकालीन दृष्टिकोण पनि प्रस्तुत गर्छन्।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यहाँनेर उठ्छ—किसानको हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि सारिएका यी योजनाको भविष्य के होला?
आगामी स्थानीय निर्वाचनपछि स्थानीय नेतृत्व परिवर्तन हुन सक्छ। नेतृत्व परिवर्तन लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक पक्ष हो। तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै किसानका लागि अघि सारिएका उपयोगी योजना र दीर्घकालीन सोच पनि ओझेलमा पर्ने हुन् कि भन्ने चिन्ता स्वाभाविक छ। कुनै व्यक्तिको सोचबाट सुरु भएको योजना व्यक्तिसँगै समाप्त हुनुहुँदैन। किसानको हितमा रहेका योजना संस्थागत हुनुपर्छ र नेतृत्व परिवर्तन भए पनि तिनको निरन्तरता सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
नगरप्रमुख छविलाल थारूले अघि सारेको कृषि विकासको सोचको महत्त्व पनि यहीँ छ। कृषि यन्त्र वितरणबाट किसानलाई तत्काल सहयोग पुर्याउने, हायरिङ सेन्टरमार्फत आवश्यक उपकरण सहज रूपमा उपलब्ध गराउने र शीतभण्डार सञ्चालनमा ल्याएर उत्पादनको संरक्षणमा सघाउने योजनाले पूर्णता पाएमा किसानले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्नेछन्। यी योजना प्रभावकारी रूपमा अघि बढेमा कृषि क्षेत्रको विकासमा दीर्घकालीन योगदान पुग्न सक्छ। त्यसैले यिनको कार्यान्वयन र निरन्तरतामा सम्बन्धित सबै पक्षको ध्यान जान आवश्यक छ।
छविलाल थारू फेरि नगरप्रमुखका रूपमा निर्वाचित भएमा उनले अघि सारेका योजनालाई निरन्तरता दिने र थप व्यवस्थित रूपमा कार्यान्वयन गर्ने अवसर प्राप्त हुन सक्छ। तर योजनाको भविष्य कुनै एक व्यक्तिको पदमा मात्र निर्भर रहनु हुँदैन। उनी पुनः निर्वाचित भए पनि वा नयाँ नेतृत्व आए पनि किसानको हितमा रहेका यी योजनाले निरन्तरता पाउनु नै मुख्य विषय हो। आगामी नेतृत्वले पनि कृषि क्षेत्रका समस्यालाई प्राथमिकतामा राखेर निर्माण सम्पन्न शीतभण्डार सञ्चालन, हायरिङ सेन्टरको कार्यान्वयन र किसानको उत्पादन लागत घटाउने कामलाई अगाडि बढाउनुपर्छ।
किनकि किसानको भविष्य कुनै व्यक्तिको राजनीतिक भविष्यभन्दा ठूलो विषय हो। नेतृत्व आउँछन्, जान्छन्; तर किसानको समस्या उस्तै रहनु हुँदैन। आज अघि सारिएको राम्रो सोच भोलि परिणाममा रूपान्तरण हुन सक्यो भने मात्र त्यसले वास्तविक अर्थ पाउँछ। बारबर्दियामा सुरु भएका यी प्रयास व्यक्तिको कार्यकालमा सीमित नरही किसानको दीर्घकालीन हितसँग जोडिएर अघि बढ्न सकून्।
