२७ पौष २०८१। गोपीलाल कँडेल । बर्दिया
तपाईं पहिलोपटक कक्षामा हुँदा कति जिम्मेवारी थियो ? अलिकति ! अर्को कक्षामा पुग्दा त्यो जिम्मेवारी घट्यो कि बढ्यो ? तेस्रो कक्षामा पुग्दा त्यो जिम्मेवारी घट्यो कि बढ्यो ? यसो गर्दागर्दै तपाईंले माध्यमिक तहको शिक्षा उत्तीर्ण गर्नुभयो । क्याम्पसमा पढ्न थालेपछि जिम्मेवारी अझै बढ्दै गयो । तपाईंले विवाह गरेपछि जिम्मेवारी अझै बढ्दै गयो । तपाईंको जागिरमा प्रमोसन हुँदै जाँदा जिम्मेवारी पनि बढ्दै गयो ! तपाईंको उमेर बढ्दै जाँदा त्यो जिम्मेवारी पनि बढ्दै गयो । यसकारण यो जिम्मेवारी कहिल्यै पनि घटेन । एकदिन हाम्रो जिम्मेवारी घट्नेछ भन्ने कुरा त केवल मानिसहरुको सपना मात्र हो । जिम्मेवारी घट्दै घट्दैन । यी जिम्मेवारीहरुका बीचमा एक जना मानिस छ ।
एकदमै जिम्मेवार मानिससँग जतिसुकै धेरै जिम्मेवारीहरु भए पनि उसले खाना नखाएमा भोक अवश्य लाग्नेछ । भोक लागेपछि उसले खानु आवश्यक हुन्छ । पानी खाएन भने तिर्खा त लाग्छ नै । किनभने, ऊ एक मानिस हो । यी मानिसका आवश्यकताहरु हुन् । खाना खानु, पानी पिउनु, श्वास लिनु । यदि कसैले मसँग श्वास लिने समय छैन भन्यो भने के होला ? यदि वास्तवमै कसैसँग सास फेर्नका लागि समय छैन भने तपाईंलाई थाहा छ– तीन मिनेटपछि उसलाई के हुनेछ ? ऊ यस संसारबाट बिदा हुनेछ । श्वास एकदमै आवश्यक चीज हो । यदि जिम्मेवारीका कारण कुनै मानिस सुतेन भने– मैले देखेको पनि छु । ठूला–ठूला देशका प्रमुखहरु विशेष बैठकमा उपस्थित भएका हुन्छन् अनि त्यसमध्ये एक जनाचाहिँ सुतिरहेका हुन्छन् । किन ? किनभने उनी मानिस हुन् र मानिसलाई निद्रा लाग्छ अनि सुत्ने कुरा उनका लागि एकदमै आवश्यक हुन्छ । ठीक यसै गरी शान्ति पनि हाम्रो आवश्यकता हो भनेर हामी शान्तिलाई किन हेर्दैनौँ ? यो त श्वास लिनु, खाना खानु, पानी पिउनुजत्तिकै अत्यावश्यक चीज हो । यसको अभावमा हामी अधुरो हुन्छौँ । त्यस शान्तिको अभावमा आफूलाई नचिनेसम्म, आफूलाई नजानेसम्म हामी अधुरै हुन्छौँ । हामी अधुरो भएसम्म हामी कुनै पनि कुरालाई राम्रो तरिकाले पूरा गर्न सक्दैनौँ । किनभने, हामीलाई सधैँ याद आइरहन्छ, ‘म को हुँ ! मेरो जीवनमा के हुनेछ !’
मानिसहरु आफूलाई वर्षौंसम्म बाँच्छु भन्ठान्छन् । यदि एक जना मानिस सय वर्षसम्म बाँच्छन् र सयलाई तपाईं ३६५ ले गुणा गर्नुहुन्छ भने उनले बाँचेका दिनहरुको हिसाब केवल ३६,५०० हुन्छ । ३६ हजार ५०० दिन हुन्छ । हामीले बाँच्ने दिन केवल यति त हो । त्यसमा पनि यदि सय वर्षसम्म बाँच्यौँ भने मात्र ! यसर्थ हामी यहाँ जेजति दिन बाँचे पनि हामी के गरिरहेका छौँ ? आफ्ना लागि के कमाइरहेका छौँ ? आफ्नो हृदयका लागि के कमाइरहेका छौँ ? आफ्नो शान्तिका लागि के कमाइ गरिरहेका छौँ ? वास्तवमा हामीले आफू जिउनुको सार्थकताका लागि के कमाइ गरेका छौँ ?
मानिसभित्र शान्ति छ । त्यो शान्तिलाई महसुस गर्नु मानिसका लागि अत्यावश्यक विषय हो, आधारभूत कुरा हो । यदि मानिसले त्यो शान्तिलाई महसुस गर्न सकेन भने ऊ को हो, ऊ के हो भन्ने कुरालाई बुझ्न सक्दैन । यदि उसले ‘म को हुँ’ भनेर आफूलाई बुझ्न सकेन भने अरु चीजका बारेमा बुझ्ने कोसिस गर्छ । मानिसहरु यस्तै गरिरहेका हुन्छन् । अरु सबै चीजलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ तर स्वयम् आफूलाई बुझ्ने कोसिस गर्दैन । उसले साथीलाई चिन्छ तर आफूले आफैलाई चिन्दैन । ऊ आफ्नो परिवारलाई चिन्छ तर आफूले आफैलाई चिन्दैन । ऊ आफ्ना साथीभाइलाई चिन्छ तर आफूले आफैलाई चिन्दैन । उसले आफ्नो जीवनमा बाहिरी रुपमा आदर्श मानेका व्यक्तित्वलाई उसले चिन्छ । बाहिरी संसारका लागि बनाइएका लक्ष्यका बारेमा ऊ जानकार छ, तर उसलाई के हुनेछ भन्ने उसको आफ्नो लक्ष्यका बारेमा उसैलाई थाहा छैन ।
म यो सन्देश मानिसहरुसमक्ष पु¥याउने प्रयास गरिरहेको छु, किनभने उनीहरुले आफ्नो जीवनमा शान्तिको अनुभूति गर्न सकून् । वास्तवमा मानिसभित्र शान्ति नभएसम्म क्रान्ति त फैलिरहन्छ । एकातर्फ शान्ति छ भने अर्कातिर क्रान्ति हुन्छ ।
शान्तिको खोजी गर्नुहोस् । जहाँ पाइन्छ त्यहीँ ठीक छ । मूल कुरा त तिर्खा मेट्नेबारेमा हो । पानीको स्रोत कहाँ छ भन्ने विषयको कुरा होइन । पानी जहाँको भए पनि पिउनुहोस् र आफ्नो तिर्खा मेट्नुहोस् । आफ्नो जीवनलाई सफल पार्नुहोस् ।
यदि हामीलाई पानीको आवश्यकता पर्छ, पानी प्राप्त गर्ने प्यास जाग्छ अनि हामी पानी खोज्न थाल्छौँ, पानीको स्रोतलाई खोज्न थाल्छौँ । कुवा, नदी या झरनालाई खोज्न थाल्छौँ । त्यस्तै गरेर यो कुरालाई बुझ्नु आवश्यक छ: जुन चीजलाई हामी खोजिरहेका छौँ, हामी जीवनमा जुन सुखलाई चाहन्छौँ, त्यो कहाँ छ ? त्यो चीज, त्यो सुख हामीभित्रै छ । तर, हामी त्यसलाई बाहिर खोजिरहेको छौँ ।
हामी सोच्छौँ, हाम्रो उन्नति भयो भने हामीलाई सुख–शान्ति प्राप्त हुनेछ । तर, हाम्रो हृदयले खोजेको सुख त्यो सुख होइन । त्यो सुख फरक छ । यदि हामीले– ‘मलाई पारिवारिक सुख प्राप्त भएपछि मेरो हृदयलाई आनन्द हुनेछ’ भनेर भनिरहन थाल्यौँ भने यो कुरा पनि गलत हो । बाहिरका सबै सुख हुँदाहुँदै पनि एउटा यस्तो सुख छ, जसलाई नजानी, नबुझीकन मानिसको जीवन अधुरो हुन्छ । आन्तरिक सुखको चाहनारुपी बीउलाई सृष्टिकर्ताले तपाईंको हृदयमा राखेका छन्– साँचो सुख र शान्तिलाई कहाँ छ भनेर खोज्नुहोस्, जान्नुहोस् अनि पहिचान गर्नुहोस् भनेर ।
हृदयलाई हरेक दिन, हरेक क्षण शान्तिको आवश्यकता छ । मानिसहरु शान्तिको कुरा गर्छन् । भन्छन्, “विश्वमा शान्ति हुनुपर्छ ।” म भन्छु, विश्वमा शान्ति होइन, तपाईंको हृदयमा शान्ति हुनुपर्छ । विश्वलाई शान्ति चाहिएको कहाँ हो र ? विश्वमा को छन् ? मानिस नै त छन् ! अरु को छन् ?
(यो लेख प्रेम रावतको सम्बोधनलाई सम्पादन गरी साभार गरिएको हो । उहाँ मानवता र शान्तिका विषयमा चर्चा गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय वक्ता तथा विश्वप्रसिद्ध पुस्तक ‘स्वयंको आवाज’ (हियर योरसेल्फ)का लेखक हुनुहुन्छ । उनको सन्देशका बारेमा थप जानकारीका लागि : www.premrawat.com)
