मानिस एक अद्भुत प्राणी हो। उसमा हिजो आज र भोलिको विश्लेषण गर्न सक्ने चेतना छ । उसको सोचले पत्थरमा भगवान देख्छ, नदीमा दिव्यता अनुभव गर्छ, रुखमा जीवन देख्छ, र झारपातमा पनि शक्ति महसुस गर्छ। मन्दिरमा, मस्जिदमा, तिर्थमा उसको आस्था अगाध छ। तर, यही मानिसले अर्को मानिसभित्रको परमात्मा देख्न असमर्थ हुन्छ। यो विरोधाभासको जरा कहाँ छ? किन बाहिरी संसारमा परमात्माको खोज गरिरहने मानिसले आफ्नै भित्री संसारको उपेक्षा गर्छ?
यो प्रश्नले हामीलाई केवल हाम्रो धार्मिक अभ्यासमात्र होइन, जीवनको गहिरो दर्शनतर्फ पनि डोर्याउदछ ।
१. बाहिरी संसारको आकर्षण: किन मानिसलाई बाहिरै खोज्न मन लाग्छ?
मानिसले प्रकृतिमा रहेको सौन्दर्यलाई भगवानको प्रतीक मान्ने गर्छ। नदीको कलकल बग्दो आवाज, पहाडको स्थिरता, र घामजुनको प्रकाशले मानिसलाई दिव्यता महसुस गराउँछ।
तर बाहिरी संसारप्रतिको यो आकर्षणको कारण के हो?
अन्तरात्मा र बाहिरी संसारको द्वन्द्व: मानिसले बाहिरी संसारलाई देख्न, महसुस गर्न, र छुन सक्छ। तर, आत्माको खोज त्यति सजिलो छैन। यसलाई महसुस गर्न आफू भित्रै पस्नु पर्छ जुन असम्भव त छैन तर मेहनत चाहिँ अलिकति गर्नै पर्छ ।
आलस्य र सजिलो बाटोको खोजी: आत्मज्ञान र ध्यानलाई गहिरो साधना आवश्यक पर्छ तर आजको मानिसलाई सबै कुरा सर्टकट र फास्ट चाहिन्छ । प्राचीन ऋषिमुनीहरू घनघोर जङ्गलमा गएर भोक प्यास निद्रा आहार सबै त्यागेर ध्यान साधना गर्ने गर्थे। तर आजको मानिसले सजिलो बाटो खोज्दै मन्दिर, मस्जिद, गिरजा, गुम्बा र तिर्थहरू निर्माण गर्यो । आफू जस्तै आकार प्रकारको भगवान पनि बनायो अनि आफूलाई त्यसैमा सीमित गर्यो।
श्रीमद्भागवत गीता अध्याय ४ को श्लोक ३८ भन्छ:
“न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।”
(आत्मज्ञानभन्दा पवित्र अरू केही छैन।)
आत्मज्ञान भन्दा पवित्र साधन अर्को छैन। भगवत प्राप्तिको लागि बाहिर कतै भौँतारिनु पर्दैन, आफ्नै अन्तर्आत्माको यात्रा गरे पुग्छ । बाहिरी संसारका मठ मन्दिर र मुर्तीमा ईश्वर भेटाउन सकिन्न तर हृदय मन्दिर अवश्य भेटाउन सकिन्छ किनभने हृदय नै ईश्वरको जीवन्त र असली मन्दिर हो । आत्मज्ञान साधनाको बाटो अलिक कठिन छ त्यसैले आजको मानिस कठिन बाटोमा लाग्न चाहदैन र उपलब्धिहीन मानिस बाहिरी खोजमा नै अल्झिईरहन्छ।
२. मन्दिर र मूर्तिपूजा: परम्पराले सीमित बनाएको चेतना
बिगत केही बर्ष यता प्रादुर्भाव भएका परम्परा र संस्कृतिले मानिसलाई मन्दिर र मूर्तिपूजासँग जोडेको छ। उसलाई थाहा छ माटोढुंगाको मूर्ति बनाएर त्यसैको अगाडि गिडगिडाउनु भनेको आफ्नो चेतनालाई सीमित गर्नु हो। यो कार्य वयस्क र पौढ मानिसको धुलीमाटी खेल हो । बच्चाहरूले यहि काम गर्दा धुलीमाटी खेलको संज्ञा दिने मानिसले आफू पाको उमेरको भैसक्दा पनि त्यहि खेल खेल्न रूचाउँछ त्यसलाई ईश्वर साधनाको नाम दिन्छ ।
तर, मानिस किन यस्तो गर्छ?
परम्पराको बोझ: हामी परम्पराको पालना गर्दा उसको अर्थ बुझ्न भुल्छौं। यो कार्यले हामीलाई परमात्माको नजिक पुर्याउँछ कि टाढा लैजान्छ भन्ने तर्फ रत्तीभर पनि सोच्दैनौँ जुन बिडम्बनापूर्ण छ ।
डर र विश्वासको मिश्रण: मानिसले भगवानको शक्तिमा विश्वास गर्छ। पूजा अर्चना र आराधना नगरे अनिष्ट हुने डरले त्यसैमा आफूलाई बाँधिराख्दछ । तर, त्यो दिव्य शक्ति उसको भित्री चेतनामा छ, उसको आत्मामा निवास गर्छ र मनमन्दिरमा बिराजमान छ तर आजको मानिस यस तथ्यलाई स्वीकार्न या त झन्झट मान्छ या त आफ्नो अल्पबुध्दिको कारण लजाउँछ ।
भगवान श्रीकृष्णले भागवत गीताको अध्याय ७ को श्लोक २५ मा भन्नुभएको छ:
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥
(म सबैको सामु स्पष्ट रूपमा देखिँदिन्, किनभने म योगमायाद्वारा आवृत छु। मूर्खहरूले मलाई अजन्मा र अविनाशी परमात्मा रूपमा चिन्दैनन्।)
यो श्लोकमा भगवान् कृष्णले आफ्नो निराकार र अलौकिक स्वरूपलाई बुझ्न र देख्न बाहिरी संसारमा होइन, आत्मज्ञानको माध्यमबाट भित्री हृदयमा दृष्टिमा केन्द्रित गर्नुपर्ने कुरा बताउनु भएको छ।
यो विश्वासको कारणले नै मानिस आफ्नो नैतिकता र जिम्मेवारी बिर्सेर बाहिरी जगतमा परमात्माको खोजी गर्छ।
के मठ मन्दिरहरू निरर्थक हुन त ?
होईन । मठ मन्दिरहरू निरर्थक होईनन् तर तिनको सार्थकता के हो भन्ने आजको मानिसले बिर्सिएको छ । जुन उद्देश्य राखेर मठ मन्दिरहरूको आरम्भ गरिएको थियो त्यो उद्देश्य आज हराएर गएको छ । मन्दिर प्रारम्भमा मनधीर(मन+धीर) थियो । मनलाई धीर(स्थिर) गर्ने ठाउँलाई मनधीर भनिन्थ्यो । जुन ठाउँ आएर मानिसहरू ध्यान अभ्यास गर्ने गर्थे । ध्यान अभ्यास अलिक कठिन काम भएको हुनाले मानिसले सर्टकट बाटो खोज्यो अनि एउटा कुनामा मुर्ती राखेर पुजा गर्न थाल्यो । त्यहि मनधीर कालान्तरमा बेअर्थको मन्दिर हुनपुग्यो। बेद, उपनिषद, पुराण कतै पनि ईश्वरानुभूतिको लागि मठ मन्दिर बनाउनु र पुजा गर्नु भनेर उल्लेख गरेको छैन । हुँदा हुँदा आज मठमन्दिर शोषण ठगी भ्रष्टाचार र अत्याचारको केन्द्र बन्दै गएको छ जुन बिडम्बनापूर्ण छ।
३. स्वार्थ र निर्दयता: मानिसको द्वैध चरित्र
मानव जीवनको सबभन्दा ठूलो विरोधाभास यो हो कि ऊ एकैसाथ धार्मिक र निर्दयी बन्न सक्छ। आफन्तको मृत्युमा भगवानलाई दोष दिने मानिस, आफ्नो आँगनमा निर्दोष पशुहरूको हत्या गरेर खान्छ र रमाउँछ, यो कति सम्म लज्जास्पद र बिबेकशुन्य कुरा हो ? के यहि हो त मानव हुनुको धर्म ? सबै प्राणी एउटै परमात्माका सृष्टि हुन् भन्ने तथ्य जान्दा जान्दै पनि स्वार्थवस निर्दयी र अनजान बनेर प्राणी हत्याको कुकर्म गर्न तयार हुन्छ आजको मानिस जुन अत्यन्त हृदय बिदारक र बिडम्बनापूर्ण छ ।
यो द्वैध चरित्रको कारण:
स्वार्थप्रेरित धर्म: धर्मलाई मानिसले आफ्नो सुविधा अनुसार परिभाषित गरेको छ। मानिसले आफ्नो प्रकृतिलाई बिर्सेको छ वा बुझेको छैन । मेरो शरीरको बनावट कस्तो हो भन्ने तर्फ हेक्का छैन । यथार्थमा मानव शरीर शाकाहारी प्रकृतिको छ र उसको हृदयमा परमात्मा बिराजमान हुनुहुन्छ । आफू भित्र परमात्मालाई महसुस गर्न सक्ने प्राणी मानिस मात्रै हो, अरू प्राणीमा यो सामर्थ्य छैन ।
नैतिकताको कमी: नैतिकताको पाठ पढाउन मानिस खप्पिस छ तर आफू नैतिकवान बन्न चाहदैन । समस्त प्राणी जगतमा अनैतिक प्राणी मानिस मात्र हो, अरू कुनै प्राणीमा नियम संयम र नैतिकता बिद्यमान छ । अरू कुनै प्राणीलाई पाप धर्मको मतलव छैन। भोलिको लागि सञ्चय गर्दैन, अप्राकृतिक मैथुन गर्दैन। तर मानिसका लागि यी सबै कुराहरू जायज हुन्छन् । धर्म र नैतिकताको बीच सन्तुलन कायम राख्न असफल हुँदा मानिस निर्दयी बन्छ।
हरेक वर्ष पशुबलि दिने परम्परा धार्मिक कार्य मान्नेहरू पनि छन् तर, के यो साँचो धर्म हो? पशुवलीबाट परमात्मा प्रशन्न हुन्छन् ? मानिस लगायत सबै चराचर जगत परमात्माको सृष्टि हो, उनैको सन्तान हो । आफ्नै सृष्टिका सन्तानहरू बिच काटाकाट भएको देख्दा परमात्मा खुसी हुन्छन् होला ? ईश्वरले आशीर्वाद दिन्छन् होला ? मलाई त्यस्तो लाग्दैन ।
श्रीमद्भागवत गीता अध्याय १३ श्लोक १० मा अहिंसा बारे श्रीकृष्ण यसो भन्नुहुन्छ –
अहिंसा समता तुष्टिस्तपः दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भगवच्छक्त्या यत्र पुण्यं धर्मोऽवधारणम्॥
(अहिंसा (हिंसा नगर्नु) परम धर्म हो, जो तप, दान, यश र समता, तुष्टि र पुण्यसँग सम्बन्धित छ।)
यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले अहिंसालाई सर्वोत्तम धर्मका रूपमा उल्लेख गर्नुभएको छ ।
४. मानवता: सच्चा धर्मको पहिलो पाइला
मानवता भनेको केवल अरूलाई दयालु बन्नु मात्र होईन। यो एक यस्तो अवस्था हो, जहाँ मानिसले आफ्नो स्वार्थलाई त्यागेर अरूको भलो गर्ने प्रयास गर्छ। मानिसको संरक्षणमा तमाम प्राणी जगतले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छ । मानवमा मानवता भएन भने उसका लागि त्यो भन्दा ठूलो अभिसाप अर्को हुन सक्दैन ।
मानवताको महत्व:
जब मानिस आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई विकसित गर्छ, ऊ भगवानलाई अरू मानिसहरूमा देख्न थाल्छ। अरू प्राणीहरूमा पनि ईश्वर देख्न थाल्छ । समग्र सृष्टिमा परमात्मा देख्न थाल्छ। मन वचन र कर्मले अर्को प्राणीलाई दुख पुर्याउनुमा पाप देख्न थाल्छ, दया करूणा र सेवाको महत्व बुझ्न थाल्छ । सेवा सहयोग र उद्धारलाई पुण्यको रूपमा लिन थाल्छ र त्यहाँ मावनताको उत्पत्ति हुन्छ ।
सम्पूर्ण पशु जगत प्रति करुणा:
पशुहरू पनि मानिसको जस्तै प्राणी हुन् र उहि एक परमात्माका रचना हुन् । यस अर्थमा सबै जीवहरूमा भाइचाराको नाता सम्बन्ध छ । आफ्नै रचयिताका सन्तान भएका नाताले सबै प्राणीहरूलाई समभावले भातृत्व देख्नु मानवताको परिचय हो र तिनीहरूप्रति दयालु हुनु नै सच्चा मानवताको चिन्ह हो। सबै जीवजन्तुमा परमात्माको अंश हुने हुनाले उनिहरू सबै परमात्माका जीवन्त मन्दिर हुन् ।
छान्दोग्य उपनिषद अध्याय ३ को मन्त्र १४:१ मा भनिएको छ:
“सर्वं खल्विदं ब्रह्म।”
(सबै वस्तुहरू ब्रह्म हुन्।)
यसको अर्थ, प्रत्येक प्राणीमा परमात्मा छन् भन्ने हुन्छ । त्यसैले सबै प्राणीको अस्तित्वको रक्षा गर्नु र बाँच्न पाउने अधिकारको सम्मान गर्नु मानवता हो ।
५. आत्मज्ञान: शान्ति, आनन्द र मोक्षको बाटो
परमात्माको साँचो खोज बाहिरी जगतमा होइन, भित्री जगतमा हुन्छ। सबै प्राणीहरूमा परमात्माको निवास हुने भएता पनि हामीले त्यहाँ उपस्थित परमात्माको अनुभव गर्न अनुभव गर्न सक्दैनौँ, अनुमान मात्र गर्नसक्छौँ । अरू जीवसरह हामी भित्र पनि समान रूप र मात्रामा परमात्मा हुनुहुन्छ । हामीले हाम्रो हृदय मन्दिरमा बिराजमान ईश्वरको अनभव गर्न सक्छौँ । कुनै पनि काम गर्दा साधन चाहिन्छ । साधन नभई साध्य प्राप्त हुदैन । हृदय मन्दिरमा बिराजमान त्यो दिव्य ब्रह्मको अनुभव गराउने साधन आत्मज्ञान हो । भागवत गीता, उपनिषद्, र योगसूत्रहरूले आत्मज्ञानको महत्वलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गरेका छन्
आत्मज्ञान कसरी प्राप्त गर्ने?
श्रीमद्भगवद्गीताको अध्याय ४ को श्लोक ३४ मा भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ।
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः॥
(त्यो ज्ञानलाई जान, तिमी विनम्रतापूर्वक गुरुको शरणमा जाऊ, सेवा गर, र प्रष्ट प्रश्नहरू गर। तत्वदर्शी ज्ञानीहरू तिमीलाई यो आत्मज्ञान दिनुहुनेछ।)
यहाँ समयको महापुरुषलाई तत्वदर्शी गुरुको रूपमा लिन सकिन्छ जसले आत्मज्ञान दिन सकुन, आत्मज्ञानको विधि सिकाउन सकुन् ।
आत्मज्ञान प्राप्त गर्न विनय, सेवा, र जिज्ञासा अनिवार्य छ।
भगवान् श्रीकृष्णले यसमा अर्जुनलाई निर्देश गर्नुभएको छ कि आत्मज्ञान प्राप्त गर्न गुरुको मार्गदर्शन अत्यन्त आवश्यक छ। समयको महापुरूषको सान्निध्य आवश्यक छ ।
सही गुरुको मार्गदर्शनले मानिसलाई ज्ञानको मार्गमा डोर्याउँछ। आज संसारभर(११३ देश) का करोडौँ मानवहरूलाई आत्मज्ञानको विधि र प्रक्रियाको शिक्षा दिईरहनु भएका श्रीप्रेम रावत तपाईं हाम्रा लागि पनि समयको मार्गदर्शक हुन सक्नुहुन्छ । वहाँसंग आत्मज्ञान दानको लागि याचना गर्न सकिन्छ ।
भागवत गीता, उपनिषद र योगसुत्र जस्ता ग्रन्थहरूले आत्मज्ञानको महत्व स्पष्ट गर्छन्। यी ग्रन्थहरूको अध्ययनले बुझाइमा निखार ल्याउँछ ।
आत्मज्ञानका बिधिहरू प्राप्त गरिसकेपछि यसको साधना द्वारा आफ्नो मनलाई शान्त राखेर परमात्मालाई महसुस गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। निरन्तरको अभ्यासले यो संभव हुन्छ ।
६. मानिसबाट मानव बन्ने यात्रा
मानिस अरू प्राणी सरह एक जीवित प्राणी हो। तर मानव बन्नका लागि उसले आफ्नो सोच, व्यवहार, र कर्तव्यमा सुधार गर्नुपर्छ। आफ्नो व्यक्तिगत फाइदाभन्दा अरूको हितलाई महत्त्व दिन सक्नुपर्छ । प्रकृति र पशुप्रति करुणा भावको बिकास गर्नुपर्छ ।
धर्मको सही अर्थ बुझेर धर्मलाई परम्पराको नाममा सीमित नगरी यसको साँचो मर्मको अभ्यास गर्नुपर्छ।
७. धार्मिकता र मानवता: दुई पक्षको सन्तुलन
धार्मिकता र मानवता एक अर्काको पूरक हुन्।
धार्मिकता बाहिरी स्वरूपमा होइन, आन्तरिक सत्यमा आधारित हुनु पर्छ। मानवता मानिसको व्यवहारमा देखिनुपर्छ। जब यी दुवै पक्ष सन्तुलित हुन्छन्, तब मात्र मानिस परमात्माको सही खोजमा सफल हुन्छ। आत्मज्ञानको माध्यमबाट मानव धर्मको खोज गर्नुपर्छ । जहाँ शान्ति छ, आनन्द छ, मोक्ष र मुक्ति पनि छ ।
भगवान बाहिरी संसारमा छैनन्। उनी हरेक मानिसको आत्मामा छन्, हृदयमा छन्। आत्मज्ञान प्राप्त गरेर मात्र मानिस आफ्नो साँचो उद्देश्य पूरा गर्न सक्छ।
हामी सबैले परमात्माको सही खोज गर्नुपर्छ। बाहिरको मन्दिरभन्दा पहिले, आफ्नो आत्मा र मानवतामा भगवानको अनुभूति गर्नुपर्छ। यसरी नै शान्ति, आनन्द, र मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ।
जय होस् मानवताको! जय होस् आत्मज्ञानको!
